Stručnjaci uradili Platformu za obnovu Deliblatske peščare

Osnovni cilj Platforme jeste vraćanje i dugoročno očuvanje prirodne funkcionalne mozaičnosti ekosistema, uz izradu sveobuhvatnog Programa revitalizacije zasnovanog na principima zaštite prirode, a ne isključivo šumarskom gazdovanju, navedeno je u saopštenju.

Podseća se da je Deliblatska peščara je jedan od najvažnijih centara biodiverziteta u Evropi, dom za više od 2.500 vrsta biljaka i životinja, od kojih je više od 400 zaštićeno zakonom.

Program predviđa naučno zasnovanu obnovu bez sađenja alohtonih i invazivnih vrsta, monitoring staništa i podzemnih voda, procenu kumulativnih pritisaka i otvorenu javnu raspravu.

Istaknuto je da zbog svoje jedinstvene mozaične strukture peščarskih, stepskih, žbunastih, šumskih i močvarnih ekosistema, kao i brojnih međunarodno značajnih vrsta i staništa, ovo područje ima status Specijalnog rezervata prirode i uvršteno je u međunarodne mreže zaštite.

U Programu je navedeno da je, među mnogobrojnim vrstama koje u Srbiji podležu zaštiti nacionalnog ranga, u Deliblatskoj peščari svoj dom našlo i više od 240 međunarodno značajnih vrsta, obuhvaćenih Direktivom o pticama i Direktivom o staništima Evropske unije, kao i Bernskom konvencijom o zaštiti evropskih divljih vrsta i prirodnih staništa Saveta Evrope i Bonskom konvencijom o zaštiti migratornih vrsta divljih životinja.

Uz to, na Deliblatska peščara je registrovano 18 međunarodno značajnih tipova staništa Natura 2000, zbog čega je, sa aspekta zaštite prirode, i međunarodno značajno područje.

Dodaje se da je Deliblatska peščara jedinstvena po tome što predstavlja jednu od najvećih evropskih peščara, formiranu od naslaga eolskog peska, sa izraženim oblicima dinskog reljefa i karakterističnim mozaikom peščarskih, stepskih, žbunastih, šumskih i močvarnih tipova ekosistema, koje sačinjavaju ekološki specifični predstavnici flore, faune i fungije.

Zbog svoje jedinstvenosti i značaja za očuvanje biodiverziteta, kao deo preliminarne Emerald mreže, na osnovu pomenute Bernske konvencije, Deliblatska peščara ima i međunarodni status zaštićenog područja.

Dodatno, Specijalni rezervat prirode Deliblatska peščara većim delom obuhvata i Ramsarsko područje Labudovo okno, koje je, kao močvarno područje od međunarodne važnosti, zaštićeno u skladu sa Ramsarskom konvencijom.

Uz sve to, Deliblatska peščara je prepoznata i kao područje od međunarodnog značaja za zaštitu biljaka (IPA), ptica (IBA), kao i dnevnih leptira (PBA), a zbog specifičnih geomorfoloških i geoloških karakteristika predstavlja i Objekat geonasleđa Srbije.

Osnovni cilj obnove treba da bude vraćanje i dugoročno očuvanje funkcionalne mozaičnosti peščarskih, stepskih, žbunastih, šumskih i močvarnih ekosistema u skladu sa njihovim prirodnim ekološkim karakteristikama, uključujući prisustvo karakterističnih i ugroženih vrsta i ciljeve zaštite područja.

Paralelno sa sprovođenjem aktivnosti za postizanje osnovnog cilja, neophodno je planski izgraditi sistem ranog otkrivanja, automatskog uzbunjivanja i koordinisanog sprečavanja širenja požara u ranim fazama.

Shodno tome, izradu detaljnog plana za realizaciju ovog cilja neophodno je započeti i pre početka aktivnosti na saniranju posledica katastrofalnog požara.

Ukazano je da je za ostvarenja osnovnog cilja obnove nakon požara neophodno formirati sveobuhvatan Program revitalizacije Deliblatske peščare, koji mora da bude zasnovan na osnovnim ekološkim principima i principima zaštite prirode, kao i međunarodno prihvaćenoj praksi.

Ti principi su vraćanje prirodnog mozaika peščarskih, stepskih, žbunastih, šumskih i močvarnih ekosistema, što podrazumeva uspostavljanje održive prostornodinamičke ravnoteže ovih ekosistema, u kojima dominiraju peščarska i stepska staništa, sa kontrolisanim prisustvom autohtonih šumskih sastojina.

Dodaje se da to znači i ukidanje prakse da se šumske sastojine formiraju sađenjem neadekvatnih (borovi) i alohtonih / invazivnih vrsta (bagrem), što znači, da se u obnovi šuma koriste isključivo domaće lišćarske vrste (hrast medunac, srebrna lipa, hrast lužnjak, žešlja, bela topola i dr.), koje su u periodu pre antropogenog delovanja u Peščari formirale prirodne šume, uz sagledavanje očekivanih klimatskih promena u narednim decenijama.

Takođe, program revitalizacije mora da obuhvati procenu ekoloških posledica požara, kao i temeljnu procenu i revidiranje dosadašnjih koncepata i prakse upravljanja i gazdovanja ovim područjem, posebno iz ugla neophodne integrisanosti bezbednosnih i ekosistemskih principa, a uz uvažavanje ekonomske održivosti u okviru prakse šumarskog gazdovanja.

Program revitalizacije, kako je navedeno, ne treba da se bavi samo pitanjem saniranja neposrednih posledica požara, već mora i da sagleda sve kumulativne pritiske na Deliblatsku peščaru, uključujući realizovane ili planirane vetroparkove i druge privredne i infrastrukturne projekte u neposrednom okruženju, jer jedino na ovaj način može se stvoriti dugoročni okvir za oporavak i očuvanje ovog jedinstvenog područja.

Uporedo sa utvđivanjem karaktera i strukture nastalih šteta od požara, a pre početka sanitarnih radova i uklanjanja požarom oštećene vegetacije, važno je da budu identifikovani i zaštićeni još očuvani refugijumi, skloništa i druge strukture značajne za zaštićene vrste, kako neposredne sanacione intervencije ne bi izazvale dodatne gubitke biodiverziteta.

Program revitalizacije, takođe, mora da sadrži i dugoročni program monitoringa staništa, zaštićenih i invazivnih vrsta, kvantiteta i kvaliteta podzemnih voda, a rezultati monitoringa treba da budu osnova za planiranje i sprovođenje prilagodljivih mera aktivne zaštite, koje su u skladu sa ciljevima zaštite prirode.

S obzirom da Peščara nije šumsko područje kojim se gazduje u cilju proizvodnje i korišćenja drvne mase i drugih šumskih usluga, već zaštićeno područje kojim se upravlja u cilju očuvanja biodiverziteta i drugih prirodnih vrednosti, svi planovi, programi i aktivnosti na ovom području primarno moraju biti usklađeni sa Zakonom o zaštiti prirode, a ne sa Zakonom o šumama koji definiše da se Sanacioni plan usvaja najkasnije do tri meseca nakon požara i da u njegovoj izradi učestvuju isključivo diplomirani inženjeri šumarstva sa licencom.

U tom smislu, sanacija opožarenih šumskih površina mora biti deo šireg Programa revitalizacije celog područja, zasnovanog na ciljevima zaštite prirode, u čijoj izradi je neophodno da bude angažovan nezavisan multidisciplinarni tim naučnika i stručnjaka iz oblasti biologije, ekologije i zaštite prirode, šumarstva, pedologije, hidrologije, erozije i konzervacije zemljišta i voda, agronomije, klimatologije, energetike i drugih relevantnih disciplina.

Program revitalizacije, kako je naglašeno, mora biti predmet otvorene i transparentne javne rasprave, uz aktivno učešće naučne i stručne zajednice, resornih državnih institucija, zainteresovanih građana i organizacija civilnog društva.

Stručnjaci smatraju da Program treba da posluži kao naučno-stručna osnova, čiji rezultati treba da budu uključeni u sve relevantne programske, planske i upravljačke dokumente vezane za ovo područje.

Ujedno, treba da posluži i kao osnova za planiranje i realizaciju budućih projekata sanacije i revitalizacije, istraživanja, kao i zaštitu, monitoring i druge aktivnosti na području.

Samim tim, dokument je namenjen nadležnim državnim organima, naučnim I stručnim institucijama, lokalnoj samoupravi, organizacijama civilnog društva i svim drugim zainteresovanim stranama, kao i informisanju javnosti, navedeno je u saopštenju.

Platformu su podržali Biloški fakultet, Geografski fakultet i Poljoprivredni fakultet Univerziteta u Beogradu, kao i Institut za Biološka istraživanja "Siniša Stanković" i Institut za multidisciplinarna istraživanja.

Podržali su ga i departmani za biologiju i ekologiju PMF-a Univerziteta u Nišu i Univerziteta u Novom Sadu, kao i Institut za biologiju i ekologiju PMF-a Univerziteta u Кragujevcu i Institut za nizijsko šumarstvo i životnu sredinu Univerzitet u Novom Sadu.

Podršku je dobio i od Prirodnjačkog muzeja u Beogradu, Srpskog biološkog društva, Botaničkog društva "Andreas Volni", Odeljenje za prirodne nauke Matice Srpske, kao i Odbora Životna sredina, Odbora za proučavanje faune Srbije, Odbora za proučavanje flore i vegetacije Srbije i Odeljenja za hemijske i biološke nauke Srpske akademije nauka i umetnosti.